Staatsschuld uitgelegd — wat het is en waarom het telt

Staatsschuld in het kort

• Staatsschuld is de totale openstaande schuld van een overheid, opgebouwd uit eerdere begrotingstekorten
• Het meeste geld wordt geleend door staatsobligaties uit te geven aan beleggers
• De omvang wordt meestal afgezet tegen de economie (de schuldquote), niet als kaal bedrag
• Rente en economische groei bepalen of de schuld houdbaar blijft
• Voor beleggers is de schuld de tegenhanger van een staatsobligatie: het land is de lener, jij de uitlener

Wat staatsschuld precies is

Een overheid geeft meer uit dan ze binnenkrijgt aan belastingen en andere inkomsten. Dat gat van één jaar heet het begrotingstekort. Wordt dat tekort gefinancierd met geleend geld, dan komt het bovenop wat er al openstond. Staatsschuld is dus geen momentopname van één jaar, maar een stapel: alle tekorten bij elkaar, verminderd met de jaren waarin werd afgelost.

Het kale bedrag zegt op zichzelf weinig. Een schuld van honderd miljard is voor een kleine economie verstikkend en voor een grote nauwelijks merkbaar. Daarom wordt de schuld bijna altijd uitgedrukt als percentage van het bruto binnenlands product, het bbp. Die verhouding heet de schuldquote en maakt landen onderling vergelijkbaar.

Hoe een overheid geld leent

Lenen gaat zelden via een bank. Een overheid geeft schuldpapier uit: staatsobligaties met een vaste looptijd en meestal een vaste rente. Beleggers — pensioenfondsen, verzekeraars, banken, centrale banken en particulieren — kopen die obligaties en krijgen periodiek rente. Aan het eind van de looptijd betaalt de staat de hoofdsom terug.

Aflopende leningen worden vaak vervangen door nieuwe. Een land lost een obligatie af door tegelijk een nieuwe uit te geven, het zogenoemde herfinancieren. Daardoor verdwijnt de schuld in de praktijk zelden helemaal; ze rolt door. De rente die beleggers eisen, bepaalt hoe duur dat doorrollen is.

In de eurozone leent een land in euro's, een munt die het zelf niet drukt. Het rentepeil wordt sterk beïnvloed door het beleid van de Europese Centrale Bank (ECB). Landen buiten een muntunie kunnen in theorie zelf geld bijdrukken, met inflatie als prijs.

Waarvoor overheden schulden aangaan

Lenen is niet per definitie ongezond. Het hangt af van waar het geld heen gaat. Een paar veelvoorkomende redenen:

Investeren met geleend geld werkt zoals een bedrijf dat leent voor een nieuwe fabriek: levert de investering meer op dan de rente kost, dan is de lening verstandig geweest. Gaat het geld op aan lopende uitgaven die niets terugverdienen, dan blijft alleen de rekening over.

Staatsschuld versus begrotingstekort

Deze twee begrippen worden vaak door elkaar gehaald, maar ze meten iets anders. Het begrotingstekort is een stroom: het verschil tussen inkomsten en uitgaven binnen één jaar. De staatsschuld is een voorraad: het totaal dat na al die jaren nog openstaat.

Een vergelijking helpt. Het tekort is wat er dit jaar bij komt op je creditcard; de schuld is het hele openstaande saldo. Een land kan zijn jaarlijkse tekort verkleinen en tóch een oplopende schuld houden, zolang er nog steeds méér bij komt dan eraf gaat. Pas bij een begrotingsoverschot kan de schuld in absolute zin dalen.

Wanneer een schuld houdbaar blijft

Of een staatsschuld een probleem vormt, draait om de verhouding tussen rente en groei. Groeit de economie sneller dan de rente op de schuld kost, dan daalt de schuldquote vanzelf, zelfs zonder aflossing. Andersom geldt: stijgt de rente boven de groei, dan loopt de quote op en wordt elke euro herfinanciering duurder.

Binnen de Europese Unie gelden begrotingsafspraken die landen aan grenzen voor tekort en schuld houden. Het toezicht op de overheidsfinanciën ligt op Europees niveau; in Nederland houdt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) de cijfers bij, en de ECB bewaakt de stabiliteit van de muntunie. Deze uitleg is educatief en bevat geen voorspelling over welk land zijn schuld wel of niet kan dragen.

Risico's rond staatsschuld

Voor het land zelf zit het grootste risico in oplopende rentelasten: hoe hoger de schuld en de marktrente, hoe groter het deel van de begroting dat naar rente gaat in plaats van naar voorzieningen. Bij een hoge schuldquote kunnen beleggers bovendien een hogere rente eisen, wat de last verder opdrijft — een vicieuze cirkel.

Voor jou als belegger is staatsschuld de keerzijde van een staatsobligatie. Leen je een land geld, dan hangt je risico af van de kans dat het terugbetaalt. Landen met een lage, stabiele schuldquote betalen doorgaans weinig rente; landen die als risicovoller gelden, moeten een hogere rente bieden om kopers te vinden. Een als veilig geldende staatsobligatie kent geen koersgarantie: stijgt de marktrente, dan daalt de koers van bestaande obligaties.