Definitie
Een derivaat is een financieel contract waarvan de waarde is afgeleid van een onderliggende waarde zoals een aandeel, index of grondstof.
Samengevat in 10 seconden
Een derivaat is een financieel contract waarvan de waarde wordt afgeleid van een onderliggende waarde, zoals een aandeel, een index, een grondstof of een rente. Je koopt of verkoopt dus niet het onderliggende zelf, maar een afspraak die meebeweegt met de prijs ervan. De naam zegt het al: de waarde is afgeleid (Latijn derivare) van iets anders.
Derivaat samengevat
- Een derivaat ontleent zijn waarde aan een onderliggende waarde, niet aan zichzelf
- Je verhandelt een contract of afspraak, geen direct bezit van het onderliggende
- De meerderheid van de derivaten hebben een hefboom: een kleine inleg geeft een grote blootstelling
- Ze worden gebruikt om risico af te dekken óf om gericht op een prijsbeweging in te spelen
- In NL en BE vallen ze onder toezicht van respectievelijk AFM en FSMA
Wat een derivaat precies is
Een gewoon aandeel geeft je een stukje eigendom van een bedrijf. Een derivaat geeft je dat niet. In plaats daarvan koop je een contract dat zegt wat er gebeurt als de prijs van een ander goed verandert. Dat andere goed heet de onderliggende waarde.
Stel, je sluit een contract dat in waarde stijgt als de AEX omhooggaat en daalt als de AEX zakt. Dan bezit je geen enkel aandeel uit de index, maar je portefeuille beweegt wel mee met de index. Het derivaat is de schakel tussen jouw rekening en die onderliggende beweging.
Die onderliggende waarde kan bijna alles zijn: één aandeel, een hele index, goud, olie, een wisselkoers of een rentetarief. Het derivaat zelf is daarmee een afspraak over de toekomst: over een prijs, een moment of een gebeurtenis.
Hoe de waarde tot stand komt
De prijs van een derivaat volgt de onderliggende waarde, maar zelden één-op-één. Drie factoren spelen mee. Eerst de prijs van het onderliggende zelf. Daarna de tijd: veel derivaten hebben een einddatum, en hoe verder die weg ligt, hoe meer onzekerheid er in de prijs zit. Tot slot de verwachte beweeglijkheid van het onderliggende.
| Factor | Wat het beïnvloedt |
|---|---|
| Prijs onderliggende waarde | De richting waarin het derivaat beweegt |
| Resterende looptijd | De tijdwaarde; loopt af richting de einddatum |
| Verwachte beweeglijkheid | Hoe duur het contract is bij gelijke prijs |
| Rente | De kostprijs van het aanhouden van de positie |
Veel derivaten kennen een hefboom. Met een beperkte inleg krijg je blootstelling aan een veel grotere onderliggende waarde. Beweegt het onderliggende een paar procent, dan kan jouw positie een veelvoud daarvan winnen of verliezen. De hefboom werkt beide kanten op.
Welke soorten derivaten er zijn
Derivaten komen in een handvol hoofdvormen voor. Ze verschillen in wie de verplichting draagt en op welke manier ze worden verhandeld.
| Soort | Kern van het contract |
|---|---|
| Optie | Recht (geen plicht) om te kopen of verkopen tegen een vaste prijs |
| Future | Verplichting om op een vaste datum te kopen of verkopen |
| Turbo / Speeder | Beursgenoteerd product met ingebouwde hefboom en stop-loss |
| Swap | Ruil van twee geldstromen, bijvoorbeeld vaste tegen variabele rente |
| CFD | Contract dat het koersverschil van de onderliggende waarde uitkeert |
Sommige van deze producten verhandel je via de beurs, andere rechtstreeks tussen twee partijen. Beursverhandelde derivaten zijn gestandaardiseerd; onderhandse derivaten zijn op maat, maar minder doorzichtig.
Waarvoor beleggers derivaten gebruiken
Er zijn grofweg twee redenen om een derivaat in te zetten. De eerste is risico afdekken, ook wel hedgen genoemd. Een belegger met veel aandelen kan een derivaat kopen dat juist in waarde stijgt als de markt daalt. Zakt de beurs, dan verzacht het derivaat de klap op de rest van de portefeuille. Een exporteur kan op dezelfde manier een wisselkoers vastzetten, zodat een dalende dollar zijn omzet niet onverwacht uitholt.
De tweede reden is gericht inspelen op een verwachte beweging. Wie denkt dat een grondstof gaat stijgen, kan dat via een derivaat doen met minder kapitaal dan bij directe aankoop. Door de hefboom is de mogelijke winst groter, maar het mogelijke verlies ook. Bij sommige derivaten kun je zelfs meer verliezen dan je inlegt.
Een derivaat verandert dus niets aan het bedrijf of de grondstof eronder. Het is een gereedschap dat een bestaand risico verplaatst, vergroot of verkleint.
Hefboom en tegenpartijrisico bij derivaten
De hefboom is het meest opvallende risico. Een beweging van enkele procenten in het onderliggende kan een veelvoud van je inleg kosten. Houd daarom in de gaten welke blootstelling je werkelijk loopt, niet alleen wat je hebt ingelegd.
Daarnaast speelt tegenpartijrisico bij onderhandse derivaten. Het contract is maar zoveel waard als de partij die aan de andere kant zit kan betalen. Valt die weg, dan kan de afspraak waardeloos worden, hoe goed je voorspelling ook was.
Tot slot zijn derivaten complexer dan een gewoon aandeel. Looptijd, tijdwaarde en beweeglijkheid maken dat de prijs zich niet altijd gedraagt zoals je intuïtief verwacht. In Nederland houdt de AFM toezicht op het aanbod van deze producten, samen met DNB; in België doet de FSMA dat, met consumenteninformatie via Wikifin. Voor risicovolle, complexe producten gelden binnen de EU bovendien aanvullende informatie- en waarschuwingsregels. Deze uitleg is educatief en geen advies.
Veelgestelde vragen over derivaat
Ja, "afgeleid product" is gewoon de Nederlandse vertaling van derivaat. Beide termen beschrijven een contract waarvan de waarde van een onderliggende waarde komt.
Bij sommige derivaten wel. Producten met een verplichting, zoals futures of CFD's, kunnen een verlies opleveren dat groter is dan je oorspronkelijke inleg.
Vaak om een toekomstig risico vast te zetten. Een luchtvaartmaatschappij kan de brandstofprijs voor volgend jaar afdekken, zodat een plotse prijsstijging de begroting niet overhoop gooit.
Het hangt af van het gebruik. Ter afdekking kan een derivaat juist risico wegnemen; met een grote hefboom en op een gokje ingezet, voegt het risico toe.
Kennischeck
Test je kennis
Beantwoord 5 korte vragen om deze les af te ronden.
Je hebt minstens 4 goede antwoorden nodig.
Bronnen
- www.afm.nl/nl-nl/consumenten — **AFM — consumenteninformatie over beleggen**